QALMOQQIR VA YOSHLIK I KARYERLARINING GEOLOGIK-TEXNIK XUSUSIYATLARI VA QAZIB OLISH SHAROITLARINI O‘RGANISH VA TAHLIL QILISH

SANOATDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR (E) ISSN: 3030-3214

Iar TEXHOJIOT U B poMat Volume 3, N2 1
DIGITAL TECHNOLOGIES IN INDUSTRY 2025
UO`K: 622.271:553.94 €» 10.70769/3030-3214.SRT.3.1.2025.1

QALMOQQIR VA YOSHLIK I KARYERLARINING GEOLOGIK-TEXNIK
XUSUSIYATLARI VA QAZIB OLISH SHAROITLARINI OʻRGANISH VA
TAHLIL QILISH

ci

“rm

sib

Shodiyev Abbos Ne'mat Xasanov Adxam ro
Qi I Islomov Erkinjon
oʻgʻli Amankulovich
t.f.d., dots. Qarshi muhandislik- TDTU “Konchilik ishi” kafedrasi
iqtisodiyot instituti, Qarshi, mudiri, dotsent, Olmaliq, Qarshi muhandislik-iqtisodiyot
O'zbekiston O'zbekiston onstituti magistranti,
E-mail: abbos.shodiyev.91 Qmail.ru E-mail: Qarshi, O`zbekiston

I

ORCID ID: 0000-0003-2589-7179 adhamhasanov122 G gmail.com

Annotatsiya. Ushbu maqolada "Qalmoqqir" va "Yoshlik 1" qo'shma karyerlarining geologik-texnik
xususiyatlari va qazib olish sharoitlari batafsil o'rganilgan. Karyer bortlari va pog'onalarining
turg unlik burchaklari, tog`jinslarining fizik-mexanik xossalari, darzlilik ko`rsatkichlari, yoriq tizimlari
va muhandislik-geologik sharoitlar chuqur tahlil qilingan. Karyer qazib olish jarayonida yuzaga
keladigan ko`chki va o'pirilishlar kabi xavflar, shuningdek, hududning yuqori seysmikligi sharoitida
kutilishi mumkin bo`lgan noqulay geologik jarayonlar tahlil qilingan. Maqolada qazib olish
texnologiyalarining murakkab sharoitlarda samaradorligini oshirish bo'yicha tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so`zlar: Qalmoqqir koni, Yoshlik 1 karyeri, tog` jinslari, geologik xususiyatlar, darzlilik, yoriq
tizimlari, muhandislik-geologik sharoitlar, qazib olish xavfsizligi, karyer bortlari.

UH3YUYEHUE U AHAJINB3 T'EOJIOTO-TEXHUIYECKUX XAPAKTEPUCTUK U
YCJIOBIY PA3PABOTKU KAPbEPOB KAJIbMAKBIP i Eol 1

IIloduee A660c Hevmam Xacanosb Adxam
Henomos Ipkunrncon
yenu AmanKyirosun
JII.m.n., Ooy. Kapumunckuti Mazucmpanm Kapuunckozo

Jloyenm, 3asedyrowuti kKapedpui
“Topnoe deno” AD TITY,

uHhcmumyma,
Ajnmanbik, Y36ekucman i
V3Oekucman Kapwunu, Y36ekucman

UHHCEHEPHO-IKOHOMUYECKULI
uncmumym, Kapuu,

UHHCCHEPHO-IKOHOMUYPCCKOZO

Annomauyuan. B dannoii cmamoe no0po6ro uzyuchi 2201020-mexnuveckue xapakmepucmukKu u yonoeus
pazpabomku cCoemMecmnisix KApbepob «Kajrbmarvip» u «Ewnuk I». Ilposeden demansnoiii ananuz yenoe
yemotiuubgocmu CKINOHOB U yemynobs KApbepob, huzuko-mMexanuveckux CEOTCME Z0PAHbIX NOPOQ,
xapakmepucmuk mpewunosamocmu, cucmembi PAZNOMOB U UHAHCCHEPHO-2P0N0Z2UYECKUX YyONobuni.
Paccmompenbi pucku o6pyuehuti u oOnoJjIsHeti, bo3HUuKArOUUX 6 NPOYECCE O00b1UU, a MAKE BOZMONCHLIE
HeONAZONPUAMALIE 2E00OZUVECKUCS NPOYECCHI 8 YCNOBUAX ELLCOKONI Cencmuvnocmu pezuona. B cmamve
NPUGEOCHLI PEKOMCHOAYUU NO NOBLILLCHUrK IMMEKMUSHOCMU O06b1YU 8 CNOHCHLIX YNOBGUAX.
Kntoyesie nosga: Kanbmakbip, kapbvep Ewunuk I, 20prvie nopodbi, 2eonozuveckue xapakmepucmuku,
mpewunosamocmo, cucmembi pazromos, UHACCHEPHO-220N0ZUYECKUC yaNobGUA, BeZONACHOCML O06b1YU,
Gopma kapbepa.

KON-METALLURGIYA VA ISHLAB CHIQARISH SANOATI www.srt-journal.uz
TOPHOJIOBbGIBA Oa METAJIJIY PT Us OBPABATGIBA OI as aaromMbaaasl l lat
MINING METALLURGY AND MANUFACTURING INDUSTRY 1

SANOATDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR
Iar oBa TEXHOJIOT UN B II PoOM boa lat
DIGITAL TECHNOLOGIES IN INDUSTRY

(E) ISSN: 3030-3214
Volume 3, Ne 1
2025

STUDY AND ANALYSIS OF THE GEOLOGICAL AND TECHNICAL
CHARACTERISTICS AND MINING CONDITIONS OF THE KALMAKYR

AND YOSHLIK I QUARRIES
Shodiev Abbos Ne'mat Khasanov Adham n
; , Islomov Erkinjon
ugli Amankulovich

DSec, D. t Karshi Engi, ing- . : :
HABEN ISIN SINGGAN Associate Professor, Head of the Master's student at Karshi
Department of Mining, AF TSTU,

Almalyk, Uzbekistan

Economics Institute, Karshi,

5 Engineering-Economics Institute,
Uzbekistan 8 8

Karshi, Uzbekistan

Abstract. This article provides a comprehensive study of the geological and technical characteristics and
mining conditions of the "Kalmakyr" and "Yoshlik I" joint quarries. A detailed analysis was conducted
on the stability angles of slopes and benches, the physical-mechanical properties of rocks, fracture
characteristics, fault systems, and engineering-geological conditions. Risks of landslides and collapses
during mining processes, as well as potential adverse geological processes under the high seismicity
conditions of the region, were evaluated. Recommendations to enhance mining efficiency in complex
conditions are also provided.

Keywords: Kalmakyr quarry, Yoshlik I quarry, rock formations, geological characteristics, fracture

systems, fault lines, engineering-geological conditions, mining safety, quarry slopes.

Kirish. “Yoshlik 1 va Qalmoqqir” qoʻshma
karyerini qurish uchun uchastkani tanlash
Qalmoqqir va Yoshlik 1 konlari ma'dan tana-
larining (Markaziy, Baliqti va Qorabuloq uchast-
kalarini o“z ichiga olgan) joylashuvi, shuningdek,
karyer bortlarining yakuniy holati bilan belgilanadi.
Bort konstruksiyasi avtomobil, temir yoʻl va
konveyer transport bermalari, DPU maydonchalari,
MTP komplekslari, elektr ta'minoti va suv quyish
tarmoqlari hamda ishlab chiqarish jarayonini
ta'minlovchi boshqa kommunikatsiyalarni joylash-
tirishni ta'minlashi kerak. Bundan tashqari, karyer
borti va pogʻ`onalarining turgʻun qiyalik bur-
chaklari, xavfsizlik bermalari parametrlari kor-
xonaning xavfsiz ishlashini ta'minlaydi.

“Yoshlik T” karyerini qurish uchun ajratilgan
maydonda hozirgi vaqtda “Qalmoqir” karyeridan
ruda va togʻ jinslarini tegishli ravishda MOF-I1 va
Olmaliqsoy otvallariga yetkazib berishni ta'min-
laydigan amaldagi Qalmoqir va Porodnoy temir yoʻl
stansiyalari joylashgan. “Yoshlik I” karyerida kon
ishlarini rivojlantirish Qalmaqir va Porodnoy temir
yoʻl stansiyalarini koʻchirish (yoki tugatish va
muqobil variantga almashtirish) muddatlarini hisob-
ga olgan holda bosqichma-bosqich amalga
oshirilishi mumkin.

Adabiyot tahlil va metodlar. “Yoshlik T”
koni. “Yoshlik TI” koni doirasida toʻrtta yirik

shtokverkli ma'dan tanalari ajratilgan boʻlib, ular
kon uchastkalarini tashkil qiladi: Qalmoqir, Mar-
kaziy, S.-Z. Baliqti, Qorabuloq. Eng yirik va batafsil
oʻrganilgan Markaziy uchastka Qorabuloq va
Qalmoqqir yoriqlari oraligʻidagi tektonik ponalarda
joylashgan shtokverkli ma'dan tanalarining bir
qismi hisoblanadi. Markaziy uchastkadagi shtok-
verkli ma'dan tanasi deformatsiyalangan ellipsoid
shaklida boʻlib, kenglik yoʻnalishida 2,5 km ga
choʻzilgan. Uning maksimal qalinligi 1070 m,
oʻrtacha qalinligi 680 m. Ma'danli shtokverkning
yuqori chegarasi 30-150 m chuqurlikda oʻtadi,
pastki chegarasi 860 m chuqurlikka yetadi.

Ma'dan maydoni deyarli toʻliq toʻrtlamchi
davr yotqiziqlari bilan qoplangan boʻlib, ular Iyos-
simon suglinkalar va qumloqlar, shag`allar, kong-
lomeratlar va brekchiyalar bilan ifodalanadi.
Lyossimon jinslar konning deyarli barcha hududida
1 dan 53 m gacha qalinlikdagi qoplama jins bilan
qoplangan.

Ma'dan maydoni doirasida balans ma'da-
nining katta zaxiralari va qoplovchi togʻ jinslarining
kichik qalinligi, shuningdek, ishlab chiqarish koʻla-
miga koʻra oʻxshash boʻlgan Qalmoqqir konini
ishlatish tajribasi konni qazib olishni oldindan
belgilab berdi

“Yoshlik I” ochiq usulda.

Ochiq qazib olish chegarasidagi siyenito-

KON-METALLURGIYA VA ISHLAB CHIQARISH SANOATI

www.srt-journal.uz

TOPHOJIOBbIBA OI as METAJIJIY PI $5 OBPABATGIBA OT as prom bat lat
MINING METALLURGY AND MANUFACTURING INDUSTRY 2

SANOATDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR

IM roBa TEXHOJIOT UN B IIPoOM bao lat

DIGITAL TECHNOLOGIES IN INDUSTRY

(E) ISSN: 3030-3214
Volume 3, Ne 1
2025

dioritlar, dioritlar, granodiorit-porfirlar va kvarsli
porfirlardan iborat qoyali jinslar, asosan, turgʻun va
ularda yoriqli qiyaliklar mavjud, ayniqsa, yoriqlar
zonasida.

Intruziv kompleks jinslari uchun tektonik
yoriqlar xos boʻlib, ularning kengligi keng oraliqda
boʻlib, 2-3 sm ga yetadi. Yoriqlarning asosiy mas-
sasi kalsit, ba'zan kvars bilan toʻldirilgan. Yoriq-
larning ochiqligi hatto yoriqlar zonasida ham aha-
miyatsiz: 1-3 mm dan 5 mm gacha, yuqori gorizont-
larda 10 mm gacha yetadi.

Yoriqlarning aksariyat qismida hududning
asosiy tektonik buzilishlari - Qorabuloq va Qalmoq-
qir yoriqlari bilan yaqin yoki mos keladigan yotish
elementlari mavjud. Bu yoriqlarga perpendikulyar
yoʻnalishda yoriqlar ancha kam boʻladi. Bu qonu-
niyat Qalmoqqir va Qoʻrgʻoshinkondan olingan
karyerlardagi kuzatuvlarda qayd etilgan.

Togʻ jinslarining barcha turlari uchun 0 dan
300 m gacha boʻlgan chuqurlik oraligʻida darzli-
likning eng yuqori qiymatlari kuzatiladi, bu 1 pogon
metrga 70 tagacha darzliklarni tashkil etadi.

Qalmoqqir va Qoʻrgʻoshinkon karyerlarida
olib borilgan kuzatuvlar natijasida burchaklari 70—
909 boʻlgan yoriqlar, hatto ular oʻyiq tomonga
yoʻnalgan boʻlsa ham, qiyalikning turgʻunligiga
sezilarli ta'sir ko“rsatmasligi aniqlangan. Aksincha,
o`ʻpirilishlar asosan oʻyiq tomonga 35—55”? burchak
ostida joylashgan yoriqlarda sodir boʻladi.

Togʻ jinslarining fizik-mexanik xossalarini

o`rganish loyihalashtirilayotgan karyer bortlarining
barqarorligini ta'minlaydigan fizik, mustahkamlik
va deformatsion ko`rsatkichlarni aniqlashga imkon
berdi.

“Yoshlik I” koni qoyali jinslarining fizik-me-
xanik xossalari 1-jadvalda keltirilgan.

Shunday — qilib, siyenitodioritlar eng
mustahkam jinslardir. Mustahkamlik koʻrsatkichlari
qiymatlarining katta tebranish diapazoni togʻ
jinslarining turli darzlanganligi va yoriqlar
toʻldiruvchisining tabiati bilan bogʻliq.
Aniqlanishicha, agar yoriqlarni toldiruvchi ma'dan
mineralizatsiyasi (pirit, xalkopirit) bilan ifodalansa,
togʻ jinsining mustahkamligi nisbatan kam (300
kgs/sm? gacha). Asl oʻzgartirilgan material eng
mustahkam to`ldiruvchi hisoblanadi.

Qalmoqqir koni. Qalmoqqir koni geologik
jihatdan asosan turli tarkib va yoshdagi otqindi
jinslar ishtirok etadi. Eng qadimgi otqindi jinslar
asosan chuqurlikda rivojlangan konning janubi-
sharqiy qismida yuzaga chiqadigan kvarsli
porfirlardir. Yotish shakli qatlamsimon. Xuddi
shunday yotish shakliga ega boʻlgan granodiorit-
porfirlar konning markaziy va janubi-sharqiy
qismlarida uchraydi.

Siyenitodioritlar eng koʻp tarqalgan boʻlib,
maydonning 7090 dan ortigʻini tashkil qiladi.
Siyenitlar Katta Qalmoqqirda markaziy shtok
yaqinida uchraydi. Dioritlar Olmaliqsoy konining
g`arbiy qismida rivojlangan. Granodiorit-porfirlar

1-jadval
“Yoshlik 1” koni qoyali jinslarining fizik-mexanik xossalari
Siyenito-dioritlar Dioritlar
Kuchsiz- Oʻrtacha- Kuchli- Kuchsiz- O`rtacha- Kuchli-
Ko'rsatkichlar nomi oʻzgartirilgan o`zgartirilgan )/ oʻzgartirilgan. ) oʻzgartirilgan ) oʻzgartirilgan / oʻzgartirilgan.

1. Hajmiy ogʻirligi, g/sm? 2,57-2,94 2,54-2,81 2,52-2,91 2,64-3,06 2,61-2,95 2,64-3,01
2. Solishtirma ogʻirligi, g/sm? 2,77 2,80 2,79 2,82 2,87 3,0
3. Umumiy gʻovaklik 6,81 8,40 7,92 6,10 8,93 9,98
4. Samarali gʻovaklik, Yo 0,5-1,69 2,23 1,15-1,25 0,5-0,9 0,35-1,78 1,15-1,25
5. Siqilish qarshiligi, kgs/sm?
- tabiiy holatda 202-2173 118-1147 231-842 180-1761 425-1000 740-780
- suvga toʻyingan holatda 47-1232 - - 411-921 - Gi
6. Suv yutuvchanligi, 90 0,03-0,71 0,89 0,48 0,1-0,67 0,69 0,60
7. Cho`zilishga boʻlgan qarshilik, kgs/sm?

40-250 39-168 148-165 195-235 138-145 146-170
8. Ilashish kuchi kg/sm? 44-357 58-120 38-130 30-370 96-205 55-198
9. Siljish burchagi, grad. 61-80 50-65 45-48 43-46
10. Yumshatish koeffitsiyenti 0,22-0,92 - 0,26-0,86 -
11. Elastiklik moduli 4,6-5,4x10? 4,0-4,6x107 4,2-6,21x10” 3,8-4,5x10”
12. Puasson koeffitsiyenti 0,20-0,23 0,19-0,31 0,21-0,26 0,25-0,30

KON-METALLURGIYA VA ISHLAB CHIQARISH SANOATI

www.srt-journal.uz

TOPHOJIOBbIBA OI as METAJIJIY PI $1 OBPABATGIBA Ia trom bat flat
MINING METALLURGY AND MANUFACTURING INDUSTRY 3

SANOATDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR

IM roBa TEXHOJIOT UN B II PoOM boa lat

DIGITAL TECHNOLOGIES IN INDUSTRY

(E) ISSN: 3030-3214
Volume 3, Ne 1
2025

toʻrtta shtoksimon tanalardan iborat boʻlib, planda
shimoli-gʻarbiy yoʻnalishda choʻzilgan oval shaklga
ega. Daykali hosilalar orasida aplitlar, siyenit-diorit-
porfirlar, qora granodiorit-porfirlar, dioritli va
diabazli porfiritlar keng rivojlangan

To`rtlamchi davr yotqiziqlari, asosan, oʻrta-
cha qalinligi 8,4 m boʻlgan Iyossimon jinslardan
iborat boʻlib, past qatlamlarda qalinligi 40 m ga
yetadi, baland qatlamlarda asta-sekin 0,1-0,3 m
gacha kamayadi.

Qalmoqqir konining maydoni subkenglik va
shimoli-sharqiy yoʻnalishdagi bir qator yirik -
Qorabuloq, Qalmoqqir, Shimoliy-Qoratoʻgʻli va
kichikroq - Markaziy, Janubiy va Togʻop yer
yoriqlari, shuningdek, bir qator siniq tektonik
buzilishlar bilan kesishgan. Ushbu buzilishlarning
tavsiflari va ularning togʻ jinslarining muhandislik-
geologik tavsiflari va massivning turg`unligini
baholashdagi roli hisobotning tegishli bo`limlarida
keltirilgan.

Barcha litologik xilma-xilliklarning qanotlari
va chuqur gorizontlarini tashkil etuvchi togʻ jins-
larining fizik xususiyatlari bir-biriga juda yaqin
qiymatlarga ega: hajmiy massa 2,66-2,71 g/sm?,
solishtirma massa - 2,70-2,78 g/sm”, suv singdirish
- 0,40-1,3590, g'ovaklik - 0,490 dan 3,890 gacha
oʻzgarib turadi.

Geologik tavsifi va muhokamalar. Namu-
nadagi tog` jinslarining mustahkamlik xususiyatlari

keng oraliqda oʻzgarib turadi (2-jadval). Oʻrgani-
layotgan maydondagi eng mustahkam jinslar kon-
ning sharqiy va janubi-gʻarbiy qanotlarini tashkil
etuvchi granodioritlardir.

Suvga toʻyingan holatda togʻ jinslarining bir
o`qli siqilishga qarshiligi oʻrtacha 26,490 ga kama-
yadi, granodiorit-porfirlarda 9,690 dan granodiorit-
larda 34,390 gacha oʻzgaradi.

Kon intruziv, effuziv va choʻkindi jinslar maj-
muasining mustahkam jinslaridan tashkil topgan;
barcha turlari namunaning mustahkamlik ko`rsat-
kichlarining yuqori qiymatlari va oʻxshash fizik
xususiyatlari bilan tavsiflanadi; ba'zilarida jinslar
xilma-xilligining mustahkamlik koʻrsatkichlari chu-
qurlik ortishi bilan, xususan, dioritlar va grano-
diorit-porfirlarda ortib boradi, siyenit-dioritlar va
kvarsli porfirlarda esa qonuniy oʻsish yoki kama-
yish kuzatilmaydi; jinslarning fizik-mexanik xos-
salaridagi asosiy oʻzgarishlar darzlanish bilan, ay-
niqsa mustahkamlik koʻrsatkichlarida bog£liq.
Mustahkamlik koʻrsatkichlarining maksimal qiy-
matlari massiv, kuchsiz darzdorlikka ega togʻ
jinslariga, oʻrtacha qiymatlari esa yoriq buzilish-
lariga yaqin joylashgan oʻrtacha darzlangan togʻ
jinslariga, minimal qiymatlari esa bevosita yoriq
buzilishlarining ta'sir zonasidagi kuchli darzlangan
togʻ jinslariga toʻgʻri keladi.

Har bir litologik jinslar farqida 4 tadan 6
tagacha yoriq tizimlari ajratilgan.

2-jadval

Qalmoqqir koni yon va chuqur gorizontlari togʻ jinslarining fizik-mexanik
xossalarining tajribaviy va o`rtacha qiymatlari

i Suvga toʻyingan
a ido . ) Tabiiy holatda B ying
iu Solishtirma : 1:1, / Boʻlinishdagi i g holatda
ai g Suv Hajmiy g G'`ovaklilik, : siqilishdagi iyin ;
Tog` jinsi nomi so an 31 og£ʻirligi, mustahkamlik : siqilishdagi
yutilishi, 90) ogʻirligi, g/sm 3 Yo ; mustahkamlik ;
g/sm chegarasi, MPa : mustahkamlik
chegarasi, MPa :
chegarasi, MPa
Siyenito- a a 254 40-2880 2-044 g 201-1651 155 63.3 — 144.5
dioritlar " 84 , 84 ; 78 " 78 “84 ` 84 ` 84
Buriome o zg 22897 9g 259-279 y9 271-298 1 117-370 7 13 10.9—311 7 5 641-1271 qg 00
y , 90 : 90 : 90 ` 90 , 90 ` 90 ` 90
Granodiorit og 087) gg 247273 1 59g 270—285 gg 2153 qog 40141 T yyoq 29872021 T oz g 216 7149.0
` 18 : 18 ` 18 i 18 I : 18 I 12
Granodiorit- Haz 020-16 g 2027267 1 268-298) ,0.61-2.59 3 g30-52 qa g 321-8309 sg g 229 71091
porfirlar " 36 " 36 i 36 " 36 I 30 " 30 " 24
Kvars zg0260-238) 7 ,250-257 1 267-271) 3 275-525) 037-93 qo 0A 345257 546
porfirlar ` 30 g 30 I 30 ` 30 “2 24 : 30 ` 30
Ohaktosh 1322123590 zg 25972277 1z zg 272-2821 2 321-451) 9 171835 59 41-722 ang 331-551
` 18 ` 18 I 18 : 18 2 18 I 18 ` 18
Chapda - oʻrtacha qiymatlar,
Izoh: i , ; : ; N
O`ngda - suratda eksperimental qiymatlar - maxrajda - oʻlchovlar soni

KON-METALLURGIYA VA ISHLAB CHIQARISH SANOATI

www.srt-journal.uz

TOPHOJIOBbGIBA Oa METAJIJIY PIE`IsI $1 OBPABATGIBA Iasi prom boat flat
MINING METALLURGY AND MANUFACTURING INDUSTRY 4

SANOATDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR

IJMO TEXHOJIOT Un B II PoOM boa lat

DIGITAL TECHNOLOGIES IN INDUSTRY

(E) ISSN: 3030-3214
Volume 3, Ne 1
2025

Konning katta qismini tashkil etuvchi
siyenito-dioritlarda, shuningdek dioritlarda yaqin
kenglik, shimoli-sharqiy, submeridional va shimoli-
g`arbiy tizimlar ustunlik qiladi.

Togʻ jinslarining chuqurlikdagi solishtirma
darzliklarining oʻzgarishi aniqlandi. O`zgarish
asosan yirik tektonik yoriqlarning yaqinligiga
bogʻliq holda kuzatiladi.

Kon maydoni bo`yicha yuqori gorizontlardagi
togʻ jinslarining yuqori darzlanganligi kuzatiladi.
Bu, aftidan, massivning tektonik buzilishiga, togʻ
jinslarining nurashiga, portlovchi jinslar bilan
ishlashga bogʻliq boʻlib, ularning massivga ta'sir
radiusi 50-70 m ga yetadi. Umuman olganda,
chuqurlik bilan tektonik buzilish zonalaridan
tashqaridagi togʻ jinslarining darzlik parametrlarida
ma'lum darajada pasayish tendensiyasi kuzatiladi.

“Unipromed” instituti tomonidan 5 ta asosiy
yoriq tizimi ajratilgan:

Azimut cho`zilish, Burchak, grad.
grad.
I — 40-80 55-80
II — 70-110 50-80
III — 110-145 50-80
IV — 230-245 55-70
V —270-320 50-85

Bundan tashqari, karyer bortlari pogʻonalari-
ning ustuvorligini belgilovchi yirik yoriqlarning 5 ta
asosiy tizimi ajratildi: 300-10; 15-90; 110-160; 170-
240; 250-300 daraja.

Yoriq zonalari yaqinida yoriqlarning intensiv-
ligi maksimal boʻlib, 60-70 tr/p.m.ga yetadi. (kern
bo`yicha), yoriq boʻshliq koeffitsiyenti 4,2-5,290 ga
yetadi. Yoriqlardan 10-13 m va undan ortiq maso-
fada kuchli darzlangan jinslar zonasi ajralib turadi,
bu 30-40 tr/p.m. solishtirma darzlilik va 1,37-4,27
yoriq boʻshliq koeffitsiyenti bilan tavsiflanadi.

Tektonik yoriqlar ta'sir zonasidan tashqa-
ridagi togʻ jinslari oʻrtacha va kuchsiz darzliklarga
ega boʻlgan massiv togʻ jinslari sifatida tavsiflanadi.
Darzlik intensivligi mos ravishda 10-30 m/s (oʻr-
tacha darzlangan) dan 5-10 m/s (kuchsiz darz-
langan) gacha, darzlik boʻshliq koeffitsiyenti 1,590
dan kam.

Qazib olish jarayonida karyer yonbag£irlari va
bortlarida koʻplab ko`chkilar, o“pirilishlar va oʻpiri-
lishlar hosil boʻladi.

Barcha ko`chki va oʻpirilishlar, shuningdek,
qiyaliklarning toʻkilishi noqulay - taxminiy tektonik
buzilishlar, ularning parchalanish zonalari, uzluksiz
choʻzilgan yoriqlar va nisbatan past mustahkamlik
koʻrsatkichlari bilan tavsiflangan togʻ jinslarining
yuqori darzlilik uchastkalari bilan bogʻliq. Shu
munosabat bilan deformatsiyalangan massalarning
hajmlari va ularning namoyon boʻlish chastotasi
juda xilma-xildir. Koʻchki massalarining hajmi 10
ming m? dan 4 mln m” gacha, koʻchki massalarining
hajmi esa bir necha yuz kub metrdan 200 ming m?
gacha va hokazo.

Ekspluatatsiyaning kon-texnik sharoitlari
buzilganda ko`chkilar, oʻpirilishlar, oʻpirilishlar va
qulashlar rivojlanishi mumkin. Ular asosan uzilmali
buzilishlar va zaiflashgan zonalar (maydalangan
zonalar, turli jinslar kontaktlari) bilan bogʻliq
boʻladi. Ushbu jarayonlarning jadalligi va hajmi
karyer chuqurligining oshishi bilan bogʻliq holda
ortib boradi.

Koʻrib chiqilayotgan konni qazib olishning
muhandislik-geologik sharoitlari boʻyicha murak-
kab turga kiritish mumkin, chunki geologik-
tektonik sharoitlarning yetarlicha murakkabligi
bilan bir qatorda, Markaziy Osiyo mintaqasida
chuqur gorizontlarni ochiq usulda ishlatish tajribasi
mavjud emas. Karyer maydonining darzlanish dara-
jasiga koʻra kuchsiz, oʻrtacha va intensiv darz-
langanlari ajratiladi. Jinslarning kuchsiz darzlangan
uchastkalari uzilmali buzilishlar zonasidan tash-
qarida joylashgan boʻlib, bu yerda darzlarning
zichligi 1 metrda 8-10 darzdorlikdan oshmaydi.
Togʻ jinslarining oʻrtacha darzlangan uchastkalari
uzilmali buzilishlar yaqinida va pastroq tartibdagi
patsimon uzilmalar zonasida joylashgan. Bunda
yoriqlarning zichligi sezilarli darajada 1,5 mar-
tagacha ortadi. Intensiv darzlangan joylar barcha
tartibdagi uzilmali buzilishlarga yaqin joylashgan,
darzdorliklarning zichligi boshqa joylarga nisbatan
2 va undan ortiq marta yuqori.

Tadqiqot hududi togʻ jinslarining fizik-
mexanik xossalari tahlili shuni koʻrsatadiki, barcha
litologik xilma-xilliklarda chuqurlik bilan togʻ
jinslarining fizik xossalarida sezilarli oʻzgarishlar
kuzatilmaydi, ularning oʻzgarishi darzlilik va
(kamroq darajada) namlanish bilan bog£liq.
Mustahkamlik koʻrsatkichlarida ham oʻzgarishlar
darzlilik va kam darajada namlik, ikkilamchi
oʻzgarishlar bilan bogʻliq.

KON-METALLURGIYA VA ISHLAB CHIQARISH SANOATI

www.srt-journal.uz

TOPHOJIOBbIBA Oa METAJIJIY PIE $1 OBPABATGIBA as trom boat flat
MINING METALLURGY AND MANUFACTURING INDUSTRY 5

SANOATDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR

IM roBa TEXHOJIOT UN B II PoOM boa lat

DIGITAL TECHNOLOGIES IN INDUSTRY

(E) ISSN: 3030-3214
Volume 3, Ne 1
2025

Karyer maydonining kengayishi va qazib
olish chuqurligining oshishi bilan karyer konfi-
guratsiyasi va bortlarga nisbatan uzilmali buzilish-
larning joylashuvi oʻzgaradi. Bundan tashqari,
hududning yuqori seysmikligi sharoitida chuqur
gorizontlarni ochiq usulda ekspluatatsiya qilish
tajribasi mavjud boʻlmaganda, mikro- va mak-
rotektonik bloklarning bir jinsli emasligi va bort-
larda togʻ jinslarining notekis namlanishi mavjud
boʻlganda, kutilmagan muhandislik-geologik jara-
yonlarning rivojlanishi ehtimolini istisno qilmaydi.

Xulosa. Qalmoqqir va Yoshlik I qoʻshma
karyerlarining geologik-texnik xususiyatlarini oʻr-
ganish natijalari togʻ jinslarining fizik-mexanik
xossalari, darzlilik va yoriqlarning hududiy taqsim-
lanishini tahlil qilish orqali qazib olish jara-
yonlarining samaradorligini oshirish bo`yicha
muhim xulosalar chiqarishga imkon beradi.

Togʻ jinslarining darzlanish darajasi qazib
olish jarayonidagi asosiy xavflardan biri ekanligi
aniqlangan. Ayniqsa, yuqori darzlangan joylarda
yoriqlarning zichligi va yoriq boʻshliq koeffitsiyenti
katta boʻlib, bu koʻchki va oʻpirilishlar xavfini
oshiradi. Karyer bortlari va pogʻonalarining tur-
g“unlik burchaklarini optimallashtirish orqali
konning xavfsizligini ta'minlash mumkin.

Hududning yuqori seysmikligi va geologik
murakkabligi tufayli qazib olish jarayonida kutil-
magan muhandislik-geologik jarayonlar rivojlanishi
ehtimoli istisno qilinmaydi. Shuning uchun qazib
olish texnologiyalarini qo`llashda zamonaviy mu-
handislik yondashuvlarini joriy etish tavsiya etiladi.

Maqola qazib olish sharoitlarini yaxshilash,
xavfsizlikni ta'minlash va murakkab geologik sha-
roitlarda samarali texnologiyalarni tatbiq etish
bo`yicha amaliy tavsiyalarni oʻz ichiga oladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI

1. XacaHob, A. A. (2024). CHCTEMA PA3PABOTKI OBBEJIH EH HOT O MECTOPOXIEHnA
«EIDIMK 1 4 KAJILMAKBbBIP». IJuqpobare texnojrorda B pomol, 2(4-1), 57-61.
https://doi.org/10.70769/3030-3214.SRT.2.4-1.2024.31

2. Xasanov, A. S., Turdiyev, Sh.Sh., « Boymurodov, N. A. (2024). YOSHLIK T” KONIDAN
OLINGAN RUDA NAMUNASIDA NOYOB METALLARNI OʻRGANISH: INNOVATSION

TEXNOLOGIYALAR, 53(1), 30-37.

3. Khasanov, A., Turdiev, S., 4$ Boymurodov, N. (2024). H3YYUEHUE BIIAT'OPOJIHBIX
METAJIJIOB B IIPOBE PYIII MECTOPOXKIEHMA «EIIIJIHK I». Innovatsion texnologiyalar,

53(01).

4. XacaHhoB, A. C., Types, ILI. III. Y., « Borimypoyob, H. A. (2024). HCCJIEJIOBAHHE
MIIHEPAJIOT HYECKOI'O COCTABA IIPOB PYJIbI KAJILMAKBIP H EIIJINK I. Sanoatda
raqamli texnologiyalar/IJugpobbre TeXxHOJIOTHH B IpoMboalch oat, 2(1), 10-19.

5. XacaHob, A. C., Types, ILI. II. Y., € Boiimypoyob, H. A. (2024). OB3OP MIHHEPAJIBHO-

ChIPbEBOQ BA ILJATUHONIOB

B MUPE U TEHJIEHIIIG PAJBUTUA

IJJIATMIHOHJIIOB € PACHPEJTEJIEH EM MUHEPAJINA IGG MI. Universum:

TEXHUYEeCKHE HAYKA, 2(2 (119)), 41-48.

KON-METALLURGIYA VA ISHLAB CHIQARISH SANOATI

www.srt-journal.uz

TOPHOJIOBbGIBA OI as METAJIJIY PI $1 OBPABATGIBA Tas trom boat lat
MINING METALLURGY AND MANUFACTURING INDUSTRY 6